Những quí cô hát Soul

Với Soul, nhiều nghệ sỹ da màu đã làm được điều diệu kì. Vậy mà đùng một cái Amy Winehouse ra đời, giành những phần thưởng cao quí và cả lời khen ngợi không tiếc từ giới phê bình. Rồi cũng bất ngờ, cô ra đi đột ngột như việc đến với chất nghiện và từ bỏ chúng. Chỉ với sự nghiệp ngắn ngủi qua hai album trình làng, nhưng Amy đã để lại chất xúc tác dữ dội cho thế hệ đàn em như Adele, Duffy tiếp bước. Tuy vẫn còn nhiều tranh cãi xoay quanh các tài năng này, nhưng vẫn phải khâm phục vì họ đã đưa Soul đương đại đến với một bến bờ mới…

Da trắng, tóc vàng, mắt xanh hát Soul

Những năm 1970, nhạc Soul lên ngôi kèm theo đó là chân dung của một loạt những danh ca da màu (Aretha Franklin, Ray Charles, James Brown, Marvin Gaye), họ hát bằng kinh nghiệm từng trải, càng nhập tâm càng tốt. Đấy cũng là cách mà Amy Winehouse đã chọn: hát bằng cả trái tim và sinh mạng. Để sáng tác nhạc và nghiền ngẫm nó nhiều năm trời, Amy phó thác cho tình yêu dẫn đường chỉ lối để rồi rơi vào ma túy, thuốc lá, rượu và tình dục - những thứ rối tinh rối mù làm cuộc đời cô gái trẻ tàn lụi. Trước hết, Amy Winehouse là hiện thân mới của Soul, tuy không tóc vàng nhưng mắt xanh, da trắng và chất giọng khản đặc kì quặc đến mê hoặc. Frank năm 2003, dù không ồn ào ở Mĩ cũng đủ để Winehouse phơi bày cho dân chúng biết rõ cô là ai, sẽ làm gì. Sau phát pháo khơi mào của Amy Winehouse với liều lượng nhẹ, cũng từ Anh bỗng trỗi dậy bằng sinh lực hừng hực của một thiếu nữ khác, Joss Stone hát Dirty Man, lần này thì tóc vàng mắt xanh và cao trên 1m70. Trong khi Amy kết hợp Soul với nhiều thể loại nhạc cụ thể như Jazz, R&B thì Joss Stone, trung thành với tiếng gõ nhịp đặc trưng Gospel và tiết tấu vừa đủ nhún nhảy, vừa đủ lắc lư của RnB có tempo chậm. Trong khi Joss Stone liên tiếp ra mắt các album (tuy nhiên không thành công bằng album đầu tay) thì Amy Winehouse vất vả lắm mới tung ra vol2. Back to Black vào năm 2006, nhưng thành công vang dội. Trong hầu hết các track, Amy than thở về cuộc sống của chính cô, về mối quan hệ đầy phứa tạp giữ cô và anh chồng cũ . Lời ca xấc xược, bất cần, thậm chí giễu cợt và trần tục… đồng thời cũng chính là những gì Amy trải qua. Rất thật, thậm chí đáng sợ. Album gây tranh cãi còn Amy nhận về 5 giải Grammy danh giá. Cũng từ đó, người ta đặt cho cô một gạch đầu dòng xứng đáng: mang lại sinh mạng cho Soul tân thời. Khi Amy Winehouse chết đi, cũng là lúc Soul có lại chỗ đứng đáng nể, bằng những “hậu duệ” trẻ và yêu bản thân mình hơn Amy. Sự xuất hiện của Joss Stone trong giai đoạn đầu “da trắng hóa” Soul, thì Duffy và Adele là dấu hiệu phục hồi mạnh mẽ của Soul đương đại nhưng lại tiếp tục gây tranh cãi.

Những cánh hoa liệu có tàn phai?

Duffy và Adele, hai cô gái độ tuổi đôi mươi này chỉ vừa “bước ra Thế giới” sau năm 2007, thời điểm mà Amy đã trở nên rình rang với những Rehab, Love Is a Losing Game, You Know I'm No Good… mang giai điệu Soul pha trộn một chút Pop. Cùng đến từ Anh, cả Joss Stone, Adele hay Duffy hát bằng chất giọng đặc thù rất riêng, các cá thể này đều tạo cho Soul dấu ấn đậm nét vào khoảng ba năm trở lại đây. Hãy bắt đầu bằng Duffy vì chính cô đã từng tuyên bố “không muốn trở thành kẻ nghiện ngập” và phủi tay với showbiz. “Chúng tôi vốn đều là những cô gái bình thường, yêu âm nhạc và muốn hát. Nhưng thật dễ dàng để bước qua lằn ranh và trở thành một con người khác mà chính chúng tôi không nhận ra”, Duffy đã đúng khi chỉ ra khởi đầu của cô và những người đồng hành với Soul khác. Cả Duffy và Adele đều là bạn của Amy, cả hai đã từng tổ chức sinh nhật cho nữ ca sĩ đoản mệnh trên nhưng Amy say mèm và không thể đến tham dự buổi tiệc. Đó là một ngày trong năm 2009.

Nhưng việc hát Soul không hề đơn giản với các cô gái da trắng tóc vàng, mắt xanh. Duffy kể lại thời gian thơ ấu, cô chẳng khi nào được ai khen là hát hay, Duffy ảnh hưởng từ lối hát mang nặng phong cách âm nhạc da màu, kèm theo chất giọng tự sự quái đản, người ta không chấp nhận cô sẽ trở thành một ca sĩ. Nhà sản xuất Soren Mounir trong một buổi tới chơi câu lạc bộ nhạc Soul tối thứ bảy tại khu Nefyn, xứ Wales, đã sửng sốt khi được nghe cô gái tóc vàng hát lại nhạc của Sarah Vaughan. Single Mercy trở nên bất tử trong năm 2009-2010 và đưa Duffy vào hàng ngũ những ca sĩ hát Soul sáng giá. Luôn chọn những trang phục đơn giản, thậm chí cố tình rất “quê” với váy ngắn và tóc đơn giản thời những thập niên ’60. Trông cô có vẻ già hơn tuổi. Điều ấy không có nghĩa lý gì nữa, một khi cô đã xóa tan định kiến về nghiệp hát của mình. “Màu da của nghệ sĩ không có gì ảnh hưởng gì đến Soul cả”. Nhưng đôi lúc một số người như Estelle đã chỉ trích Duffy, Adele rằng thứ nhạc họ đang hát không phải là Soul chính thống. Đấy là điều đúng bởi Soul là nguồn cảm hứng cho các nghệ sỹ trẻ sáng tạo. Câu chuyện này cũng giống như trường hợp của Norah Jones năm , khi vừa mới xuất thần với album đầu tay Come away with me, nhiều dân hát Jazz chuyên nghiệp phản pháo lại rằng Norah Jones không phải đang hát Jazz! Chuyện ấy có hề chi, khi âm nhạc vốn là thứ thanh âm không biên giới và thành công của Adele, Duffy hay Joss Stone với Soul đương đại phá cách, là điều không thể chối cãi. Thế nhưng các cuộc tranh cãi vẫn diễn ra triền miên trên mặt báo, kẻ nói thật tiếc nuối khi không hề thấy bất kì ca sĩ da màu nào hát Soul và những giọng trầm lạ không phải là hiện thân của Soul… Hình ảnh Soul với những danh ca da màu thật khó xáo bỏ nhưng “Chúng ta không còn sống ở thập niên 50 nữa, hiện chúng ta đang sống ở một quốc gia đa văn hoá”, Duffy bênh vực Soul Anh nơi mà cô cũng những ca sĩ trẻ khác đang cống hiến hết mình cho Soul. Âm nhạc tựu chung lại trong album Rockferry và của Duffy là chất Soul, Motown và Blues phương Bắc, nghe có thể giai điệu “sến” theo kiểu phương Tây song lại mang đến trải nghiệm đặc biệt thú vị. Trong khi đó, Joss Stone mang thân hình siêu mẫu đi hát Soul bằng dép lê (cô không bao giờ sử dụng giày cao gót khi hát) đã thổi vào Soul tiếng nói nội tâm mạnh mẽ, bằng giọng khàn dày và vang. Joss Stone gặp một số thất bại khi phát triển Soul với cho đến khi cô trình làng album mới nhất và hát Last one to know, người ta mới gật gù hài lòng, dẫu cô gái trẻ này còn ít trải nghiệm và “không chịu” phá cách Soul theo số đông.

Hát Soul, không nhất thiết và “trải qua tất cả” và “nếm mùi đau khổ” như Amy Winehouse đã từng. Adele, chỉ mới 19 tuổi với album đầu tay - 19. Adele có cái tên dài ngoằng, Adele Laurie Blue Adkins, sinh ngày 5 tháng 5 năm 1988 tại Enfield, Bắc London. Sở hữu chất giọng dày, sâu và nhiều xúc cảm, Adele là “tia sáng cuối đường hầm” như cách mà Thủ tướng Gordon Brown đã nói khi tên tuổi của cô gái trẻ này mang lại lợi nhuận về nhiều mặt cho nước Anh. Soul của Adele không đen tối và não nề như của Amy Winehouse, không quá nhẹ nhàng và quá ngọt ngào như Duffy, càng không sôi nổi bốc đồng như Joss Stone. Ở Adele có cái dằn vặt của những tình yêu trẻ, có cái cách yêu như ngây dại. 19 với Adele là một chút Pop để “xao dịu” cơn đau tinh thần mà người ta gán ghép cho Soul chính thống, màu sắc âm nhạc ảnh hưởng từ thập niên 80 để kể những tiếc nuối khi tình tan vỡ, nhưng không vì thế mà hối tiếc khi yêu. Tuy nhiên phải đến 21, album thứ hai, Adele mới chính thức xác lập thương hiệu “Soul da trắng” của mình với Rolling in the deep, bất kể lời bàn ra tán vào của những “con nghiện Soul” thực thụ.

Một nửa Soul

Nhạc Soul đồng cảm với những tâm hồn thương tổn, thậm chí là thân xác bị hủy hoại. Phần vì ca từ, phần vì giọng hát lạ, hát mà như gào thét hoặc khóc thương, thủ thỉ, sầu muộn. Những người thích nội tâm và yêu tinh thần sẽ cảm nhận được Soul, bằng chính tâm hồn của họ. Vì sao người ta gọi Gospel, giai điệu mang tính phúc âm, là một trong những biến tấu phải có của Soul? Xuất thân từ các ca đoàn nhà thờ chuyên thể hiện dòng nhạc phúc âm, Aretha Franklin, tên tuổi Soul hàng đầu, có cái biệt tài hớp hồn khán giả mỗi khi cất giọng. Lối thể hiện của ca sĩ này phóng khoáng điêu luyện đến mức xuất thần. Aretha Franklin không đơn thuần ca và hát mà là thả hồn vào âm nhạc, chết đi trong mỗi nhịp, để rồi sống lại từng giai điệu dồn dập. Lịch sử Soul cũng cho hay, nó là dòng nhạc gắn liền với người da màu, là những cung bậc dồn nén khát khao dục vọng trần tục lẫn những điều linh thiêng về tâm linh. Đâu đó nhạc Soul xuất phát từ tâm hồn, nhưng lại học hỏi từ sự trải nghiệm của dục vọng xác thịt theo đúng cái cách mà Amy Winehouse tìm đến. Vì vậy mà những khán giả độc đoán lẫn hà khắc với Soul vẫn mong chờ một sự trải nghiệm thảm khốc như Amy Winehouse, một quá khứ bất hạnh như Stevie Wonder, hay nghèo khổ như Marvin Gaye… Họ nói rằng những ca sĩ trẻ thành công bằng Soul hiện nay chỉ là sự phô diễn kỹ thuật điêu luyện, được luyện tập chăm chỉ. Với họ, Soul là chiêm nghiệm thấm thía, để quay trở về cội nguồn âm nhạc thực thu, mãnh liệt, nhức nhối con tim, đau nhói tâm hồn. Liệu có ai trong Duffy, Adele, Lisa Stansfield hay Joss Stone hoàn thiện dòng máu Soul trong huyết mạch họ? Hay họ vẫn sẽ tiếp tục sống vì Soul theo một quan niệm khác, không mang kết cục bi đát như Amy Winehouse?

Chu Trần Minh Đức (bài đã đăng trên Tạp chí Nam Châm)